Idź do treści
19.11.2026
Materiał promocyjny

Czy każdy może być naukowcem? Do 7 maja ponad 1300 wolontariuszy wzięło udział w odsłanianiu szkieletu mastodonzaura – jednego z największych płazów triasu. Tego dnia obrócono go „na brzuch”, a do zadania przystąpili kolejni chętni. To jeden z przykładów tego, jak realizowana jest nauka obywatelska. Dzięki niej w profesjonalnych badaniach może wziąć udział każdy – oczywiście pod okiem profesjonalistów. Jakie cele spełnia nauka obywatelska? Jak przeprowadza się takie badania i weryfikuje wyniki? W jaki sposób takie przedsięwzięcia mogą przyczynić się do walki z dezinformacją? Jak mogą kształtować zaufanie do nauki? O tym w dzisiejszej audycji „Plac na rozdrożu”, którą poprowadzi Wioletta Myszkowska.

Nauka nie tylko dla naukowców

Aby powstała nowa wiedza naukowa, trzeba przeprowadzić dziesiątki badań, obliczeń, testów. Ta – często wieloletnia – praca odbywa się nie tylko w laboratoriach i na uczelniach. Coraz więcej naukowców korzysta ze wsparcia osób, które zawodowo zajmują się czymś zupełnie innym, ale w wolnym czasie chcą zaangażować się w projekt naukowy. W ramach współpracy liczą ptaki, obserwują niebo, badają jakość wody i gleby. Prowadzą obserwacje, wykonują pomiary, zbierają próbki, analizują dane. Dzięki ich zaangażowaniu naukowcy mogą prowadzić badania na większą skalę, a uczestnicy poznają pracę badawczą od środka. Tak działa nauka obywatelska (ang. citizen science).

Co kryje się pod naszymi stopami?

Jednym z przykładów takiej współpracy jest badanie jakości gleby realizowane w ramach projektu „Nauka ma głos” Centrum Nauki Kopernik. Uczniowie i uczennice szkół ponadpodstawowych wspierają zespół badawczy Wydziału Biotechnologii i Nauk o Żywności Politechniki Łódzkiej, sprawdzając, w jakim stanie jest gleba w ich najbliższym otoczeniu. Pobierają próbki, dokumentują miejsca ich pozyskania i wykonują podstawowe analizy, m.in. pomiary pH. Zebrane dane trafiają do zespołu badawczego, który wykorzysta je do opracowania map biologicznej jakości gleby w różnych częściach Polski. Gleba to złożony ekosystem. Wyniki badań mogą pomóc lepiej zrozumieć wpływ urbanizacji na środowisko, a w przyszłości wspierać lokalne społeczności w podejmowaniu decyzji dotyczących ich otoczenia.

Już w 2016 roku badacze z Cornell University i University of California wskazywali na podstawie przeglądu wcześniejszych projektów, że udział mieszkańców w badaniach może nie tylko poszerzać wiedzę, lecz także dawać im większy wpływ na rozwiązywanie lokalnych problemów środowiskowych.

240 milionów lat historii pod dłutem

Nauka obywatelska może też przenieść nas w zupełnie inną epokę. W Centrum Nauki Kopernik uczestnicy i uczestniczki preparacji pomagają paleontologom odsłaniać skamieniałe kości mastodonzaura – prehistorycznego płaza, który żył około 240 milionów lat temu. Znalezisko pochodzi z Miedar na Śląsku, a sam fragment szkieletu ma ponad 2,5 metra długości.
Uczestnicy projektu „Dotknij prehistorii” pod okiem specjalistów uczą się obsługi narzędzi i samodzielnie usuwają skałę otaczającą kości. To praca wymagająca cierpliwości, precyzji i odpowiedzialności za cenny materiał. Ochotnikom powierzono zadania, które na co dzień wykonują paleontolodzy. Dla niektórych była to okazja do spełnienia dziecięcych marzeń związanych z fascynacją prehistorią. Dla innych – szansa na spróbowanie czegoś zupełnie nowego. Praca uczestników preparacji pozwala przyspieszyć czasochłonną preparację skamieniałości, która bez ich udziału mogłaby trwać znacznie dłużej.

Czy udział w badaniach zmienia nasze podejście do nauki?

W przeprowadzonym przez Centrum Nauki Kopernik badaniu dotyczącym projektu „Dotknij prehistorii” 57% ankietowanych wolontariuszy zadeklarowało, że udział w pracach wpłynął na ich postrzeganie nauki lub naukowców.

Co się zmieniło? Przede wszystkim sposób myślenia o pracy naukowej. Uczestnicy zobaczyli, że za odkryciami stoją nie tylko przełomowe pomysły, ale też wiele godzin żmudnych, powtarzalnych czynności. Przekonali się również, że naukowcy są otwarci na rozmowę i chętnie dzielą się wiedzą. Wielu wolontariuszy po zakończeniu swojej pracy nadal interesowało się postępami preparacji.

Udział w projekcie nie przełożył się jednoznacznie na wzrost zaufania do nauki, ponieważ badani już wcześniej ocenili je wysoko. Zmieniło się natomiast ich doświadczenie kontaktu z nauką i ludźmi, którzy ją tworzą.

Dlaczego warto otwierać naukę na społeczeństwo?

Przegląd 196 publikacji naukowych, który ukazał się w 2024 roku w „Royal Society Open Science”, wskazuje, że społeczne korzyści nauki obywatelskiej są szczególnie widoczne w edukacji. Rozwijają także świadomość środowiskową i angażują ludzi we wspólne działania.

Nie oznacza to, że każdy uczestnik od razu zacznie bardziej ufać nauce czy interesować się badaniami. Znaczenie ma jednak możliwość bezpośredniego spotkania z naukowcami, zadawania pytań i zobaczenia, jak w praktyce tworzy się naukę.

Takie doświadczenia są wartościowe również dla samych badaczy. Rozmowy z osobami spoza środowiska akademickiego pozwalają im spojrzeć na własną pracę z innej perspektywy, lepiej poznać społeczne zainteresowania i nauczyć się opowiadać o nauce w bardziej przystępny sposób.

Nowoczesne centra nauki mogą odgrywać ważną rolę nie tylko komunikując odkrycia, ale także tworząc okazje do spotkań z naukowcami i wspólnych badań. Dzięki temu wiedza naukowa przestaje być jedynie książkową formułą i może mieć większy wpływ na decyzje dotyczące zdrowia, środowiska czy nowych technologii.

Projekt „Nauka ma głos” jest realizowany i finansowany w ramach wspólnego Programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Centrum Nauki Kopernik pod nazwą Nauka dla Ciebie.